Тақдим этилган расмий ҳужжатга кўра, Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди 2026 йил 12 ноябрда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс 324³⁹-моддасининг олтинчи қисмини Конституциянинг 28, 54 ва 55-моддаларига мувофиқлиги юзасидан ишни кўриб чиқади.
Мазкур ишда ҳал қилиниши лозим бўлган асосий масала шуки, якка судья чиқарган тафтиш қарорининг узил-кесиллиги мавжуд процессуал кафолатлар билан биргаликда шахснинг самарали суд ҳимоясини етарлича таъминлайдими, деган саволдир.
1. Текширилаётган норманинг ҳуқуқий таъсири.
МЖтК 324³⁷-моддасининг биринчи қисмига кўра, иш Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатида Олий суд судьяси томонидан якка тартибда тафтиш қилинади. Кодекс 324³⁹-моддасининг олтинчи қисми эса шу кўриш натижасида чиқарилган қарорни узил-кесил деб белгилайди.
Шунинг учун текширилаётган олтинчи қисмнинг конституциявийлигини баҳолашда унинг якка тартибда кўриш қоидаси билан биргаликдаги таъсири ҳисобга олиниши керак. Бу ёндашув текширув предметини ўзгартирмайди; баҳоланаётган норманинг амалда қандай ишлашини очиб беради.
Якка судьянинг иш кўриши ҳам, суд қарорининг якунийлиги ҳам ўз-ўзидан конституциявий нуқсонни англатмайди. Муаммо шундаки, ушбу икки қоида бирлашганда, жиддий суд хатосидан ҳимояланиш учун етарли кафолат қолиши ёки қолмаслигида.
2. Конституциявий мезон. Ҳимоянинг мавжудлиги ва етарлилиги.
Конституциянинг 54-моддаси инсон ҳуқуқларини таъминлашни давлатнинг олий мақсади сифатида белгилайди. 55-модда суд ҳимоясини ҳамда бузилган ҳуқуқларни тиклаш учун ишнинг ваколатли, мустақил ва холис суд томонидан белгиланган муддатда кўрилишини кафолатлайди. 20-моддадаги мутаносиблик принципи ушбу кафолатларни талқин қилишда ҳам аҳамиятлидир.
Бизнингча, мазкур нормалардан келиб чиқадиган талаб шуки, шахсга суд эшигини очиш билан бирга, унинг бузилган ҳуқуқини тиклашга қодир тартибни таъминлашдир.
Бундан ҳар бир қарор чексиз қайта кўрилиши шарт, деган хулоса келиб чиқмайди. Бироқ қонун чиқарувчи ишни якуний ҳал қилиш тартибини белгилаганда, шу босқичдаги кафолатларнинг етарлилигини ҳам таъминлаши лозим.
Конституциявий баҳолаш қуйидаги саволларга жавоб бериши керак:
— якуний қароргача шахснинг муҳим важлари самарали текширилиши қандай таъминланган?
— якуний тафтишнинг ўзида жиддий ҳуқуқий хато содир бўлса, уни бартараф этиш имконияти борми?
— мавжуд кафолатлар жазонинг оғирлиги ва хато оқибатларига мутаносибми?
3. Баҳолаш предмети судьянинг шахси эмас, процессуал кафолат.
Судьянинг малакаси, мустақиллиги ва холислиги одил судловнинг зарур шартларидир. Аммо ҳар қандай процессуал тизим инсон хатоси эҳтимолини ҳам ҳисобга олиши керак.
Ҳайъатда кўриш бир нечта мустақил ҳуқуқий баҳолашни, турли фикрларни муҳокама қилишни ва якуний хулосани биргаликда шакллантиришни таъминлайди. Бу хатони мутлақ истисно қилмайди, аммо қўшимча кафолат яратади.
Якка тартибдаги якуний текширувда ушбу кафолат мавжуд эмас. Шу сабабли унинг ўрни бошқа самарали воситалар билан қоплангани баҳоланиши зарур. Масалан, тафтиш қарорида иш натижасига таъсир қилувчи важ жавобсиз қолдирилди, ҳал қилувчи далилга баҳо берилмади ёки қўлланилиши лозим бўлмаган норма қўлланилди, деб фараз қилайлик. Бу ерда гап шахснинг қарордан шунчаки норозилиги ҳақида эмас, ҳуқуқий натижани ўзгартириши мумкин бўлган нуқсон ҳақида бормоқда.
Бундай ҳолатда "қарор якуний" деган жавоб хатонинг мавжуд ёки мавжуд эмаслигини текшириш ўрнини босолмайди.
4. Жазонинг оғирлиги кафолатлар даражасида акс этиши керак.
Маъмурий ҳуқуқбузарлик иши ҳар доим ҳам енгил оқибатли иш эмас. МЖтК маъмурий қамоқни ҳам назарда тутади. Демак, мазкур процесс доирасида шахс эркинлигига бевосита дахл қилувчи қарор қабул қилиниши мумкин.
Жиноят процессида тафтиш ишлари тегишли суд ҳайъатларида, умумий қоида бўйича, уч нафар судья томонидан кўрилади. Ўзбекистон Республикаси Олий суд Раёсати ҳам тафтиш инстанцияси ҳисобланади.
Албатта, турли процесслар учун айнан бир хил тартиб белгиланиши шарт эмас. Уларнинг вазифалари ва хусусиятлари фарқ қилади. Шунинг учун фарқнинг ўзи Конституцияга зидликни исботламайди.
Бироқ эркинликка дахл қилувчи жазо қўлланиши мумкин бўлган ишда нисбатан камроқ кафолат белгиланган бўлса, бу фарқнинг объектив асоси ва мутаносиблиги кўрсатилиши керак. Ишнинг "маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида" деб номланиши бундай асосни ўзида мужассам этмайди.
Конституциянинг 28-моддаси бевосита жиноят содир этганликда айбланаётган шахсга тааллуқли. Шу боис уни маъмурий ишларга автоматик татбиқ этиш ҳақидаги фикрга таяниш ўрнига, жазоловчи хусусиятдаги, айниқса қамоқ қўлланиши мумкин бўлган ишларга нисбатан ушбу модда кафолатларининг татбиқ доирасини очиб бериш сўралиши лозим. Позициянинг асосий таянчи эса 54 ва 55-моддалардир.
5. Хорижий тажриба.
Қиёсий таҳлил учун масалага бевосита дахлдор бўлган икки ечим алоҳида аҳамиятга эга.
Германияда OWiG §80a бўйича юқори ҳудудий судда ҳуқуқий шикоятни, одатда, якка судья кўради. Бироқ қонунда белгиланган ҳолларда 5 000 евродан ортиқ жарима ёки шундай қийматдаги мулкий қўшимча оқибат тайинланган ёхуд сўралган ишлар уч судьяда кўрилади. Ҳуқуқни ривожлантириш ёки суд амалиёти бир хиллигини таъминлаш зарурати бўлса ҳам иш якка судьядан уч судьяли таркибга ўтказилади.
Ушбу моделдан олинадиган хулоса шуки, ҳар бир ишни мажбурий равишда ҳайъатда кўриш эмас, ишнинг аҳамияти ва ҳуқуқий масаланинг жиддийлигига қараб кафолатни кучайтириш мумкинлиги.
Қозоғистонда КоАП 851-моддаси кассация текширувини камида уч судьядан иборат таркибда амалга оширишни назарда тутади. 851-1-модда эса кассациядан кейин ҳам муайян истисно асосларида Олий судда қайта кўриш имкониятини сақлайди. Бундай текширувга кириш махсус тақдимнома ёки протест ва қонундаги асосларга боғлиқ.
Бу тажриба ҳайъатда кўриш ва чекланган истисно текширув ҳуқуқий аниқлик билан бир тизимда мавжуд бўлиши мумкинлигини кўрсатади.
Хорижий қоидалар Ўзбекистон Конституцияси мазмунини белгиламайди. Уларнинг аҳамияти суд ҳимоясини кучайтириш учун амалий муқобиллар борлигини кўрсатишдадир.
6. Асосий қарши важларга ҳуқуқий жавоб.
"Иш аввал ҳам бир неча босқичда текширилган". Бу жиддий кафолат ва у баҳолашда ҳисобга олиниши шарт. Аммо аввалги текширувлар якуний босқичнинг ўзида янги хато содир бўлиши эҳтимолини бартараф этмайди. Шунинг учун инстанциялар сони билан бирга, ҳар бир босқичнинг вазифаси ва кафолатлари ҳам таҳлил қилиниши лозим.
"Янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш мумкин". МЖтК 324⁴⁰–324⁴²-моддаларида шундай механизм мавжуд. Бироқ у мавжуд материалларга нотўғри ҳуқуқий баҳо бериш ёки қонунни хато қўллаш ҳақидаги ҳар қандай эътирозни қайта текшириш воситасига тенг эмас. Демак, ушбу институтнинг мавжудлиги масалани ўз-ўзидан ҳал қилмайди.
"Ҳар бир ишнинг охири бўлиши керак". Бу фикрга қўшиламиз. Талаб ҳар бир норозилик бўйича ишни қайта очишга қаратилмаган. Мақсад натижага таъсир қилувчи жиддий ҳуқуқий нуқсон билан оддий норозиликни ажратадиган аниқ мезонларни белгилашдир.
"Қўшимча текширув иш юкламасини оширади". Бу ташкилий омил ҳисобга олиниши мумкин. Аммо унинг аҳамияти муқобил ечимлар билан солиштирилиши керак. Муайян ишлар учун ҳайъат, қабул қилишнинг қатъий мезонлари, аниқ муддатлар ва такрорий асоссиз мурожаатларни чеклаш каби воситалар мавжуд.
7. Якуний позиция ва сўраладиган ечим.
Бизнинг ҳуқуқий позициямиз қуйидагича, яъни МЖтК 324³⁹-моддасининг олтинчи қисмидаги узил-кесиллик қоидаси 324³⁷-моддадаги якка тартибда кўриш механизми билан биргаликда, жиддий суд хатосидан ҳимояланиш кафолатларининг етарлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши зарур.
Шу асосда Конституциявий суддан:
биринчидан, якуний тафтиш қарорини қабул қилиш ва унинг ҳуқуқий оқибатларини бартараф этишга доир мавжуд механизмлар Конституциянинг 54 ва 55-моддаларидаги кафолатларни етарлича таъминлаш-таъминламаслигига баҳо бериш;
иккинчидан, мазкур қоида иш натижасига таъсир қилувчи жиддий ҳуқуқий хатони тузатиш учун етарли кафолат қолдирмаслиги аниқланса, уни шу жиҳатдан Конституцияга мувофиқ эмас деб топиш;
учинчидан, конституциявий камчиликни бартараф этишда самарали ҳимоянинг ҳуқуқий мезонларини очиб бериш сўралади.
Қонунчилик ечими сифатида Олий судда тафтишни ҳайъатда кўриш, муайян тоифадаги ишлар учун кучайтирилган суд таркибини белгилаш ёки жиддий ҳуқуқий хатоларга доир чекланган истисно текширув механизмини жорий этиш мумкин. Аниқ моделни танлаш қонун чиқарувчининг ваколатида қолади.
Якунийлик ишни тугатади. Унгача ва у билан бирга таъминланган процессуал кафолатлар эса инсоннинг ҳуқуқини ҳимоя қилиши керак.




