Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 26-моддасида белгиланган далилларни бевосита ва оғзаки усулда текшириш принципи жиноят процессидаги энг муҳим кафолатлардан биридир. Бу норма шунчаки процессуал тартибни эмас, балки одил судловнинг моҳиятини белгилайди.
Ушбу модданинг асосий ғояси битта жумла билан ифодаланади: Инсоннинг тақдири бошқа шахснинг фикри билан эмас, суднинг шахсан текширган далиллари билан ҳал қилиниши керак.
Шунинг учун ҳам қонун суриштирувчига, терговчига, прокурорга ва айниқса судга далилларни шахсан текшириш мажбуриятини юклайди.
Бу принцип қаердан келиб чиққан?
Бу принцип фақат Ўзбекистон қонунчилигига хос эмас. У романо-герман ҳуқуқ тизимида асрлар давомида шаклланган "непосредственность исследования доказательств" (principle of immediacy) тамойилининг давомидир. Унинг мазмуни жуда оддий: Ҳеч ким бошқа мансабдор шахснинг баҳосини кўр-кўрона қабул қилмаслиги керак.
Терговчи далил йиғади. Прокурор уни баҳолайди. Лекин суд бу иккисининг фикрига эргашмайди. Суд ҳаммасига нолдан бошлайди. Шунинг учун суд мустақил ҳисобланади. Агар суд тергов материалларини шунчаки тасдиқласа, у ҳолда суд мустақил орган эмас, балки терговнинг давомига айланиб қолади. Бу эса Конституциядаги суд мустақиллиги принципига мутлақо зид.
"Бевосита текшириш" дегани нимани англатади? Қонун бекорга "бевосита" деган сўзни ишлатмаган. Бунинг ҳуқуқий маъноси:
суд қарор қабул қилаётганда:
гувоҳни шахсан эшитиши;
айбланувчининг кўрсатувини бевосита қабул қилиши;
жабрланувчини тинглаши;
экспертни сўроқ қилиши;
ашёвий далилларни кўздан кечириши;
ҳужжатларни муҳокама қилиши шарт. Бу ҳаракатларнинг барчаси суднинг ички ишончини шакллантириш учун хизмат қилади.
Бу принцип ЖПКнинг 95-моддаси билан қандай боғланган?
ЖПКнинг 95-моддасига кўра, ҳеч қандай далил олдиндан белгиланган кучга эга эмас. Бу дегани:
эксперт хулосаси ҳам,
тергов баённомаси ҳам,
оператив маълумот ҳам,
гувоҳнинг кўрсатуви ҳам,
айбланувчининг иқрори ҳам —
автоматик равишда ҳақиқат ҳисобланмайди. Уларнинг барчаси суд томонидан баҳоланиши шарт. Бу баҳолаш эса айнан 26-моддада назарда тутилган тартибда амалга оширилади. Шунинг учун 26-модда билан 95-модда бир-бирини тўлдирувчи нормалар ҳисобланади.
Конституция билан боғлиқлиги
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 29-моддасида: қонунни бузган ҳолда олинган далиллардан одил судловни амалга оширишда фойдаланишга йўл қўйилмайди. Лекин бу ерда муҳим савол туғилади. Далил қонуний олинган бўлиши мумкин. Аммо у судда умуман текширилмаган бўлса-чи? Шунда ҳам унинг ишончлилиги автоматик равишда пайдо бўлиб қолмайди.
Демак, далил:
биринчидан — қонуний олиниши;
иккинчидан — қонуний текширилиши;
учинчидан — қонуний баҳоланиши лозим. 26-модда айнан иккинчи босқичнинг ҳуқуқий асосидир.
Айблов ва ҳимоя тортишуви билан боғлиқлиги
26-модда тортишув принципининг амалий ифодасидир. Нега? Чунки далиллар судда оғзаки муҳокама қилинмаса,
ҳимоячи:
савол бера олмайди;
қарама-қаршиликларни очиб бера олмайди;
экспертга эътироз билдира олмайди;
гувоҳнинг ишончлилигини текшира олмайди. Бу ҳолатда ҳимоя ҳуқуқи мазмунан чекланади.
Европа инсон ҳуқуқлари суди амалиёти
Европа инсон ҳуқуқлари суди ўзининг кўплаб қарорларида адолатли суд муҳокамаси фақат судья далилларни бевосита қабул қилган тақдирдагина таъминланишини таъкидлаган. Айниқса гувоҳ кўрсатувларига таянган ҳолларда суд гувоҳни тингламасдан туриб унинг ишончлилиги ҳақида тўлиқ хулоса чиқариши жиддий муаммо сифатида баҳоланган. Бу ёндашув Европа конвенциясининг 6-моддасидаги адолатли суд муҳокамаси ва гувоҳларни сўроқ қилиш ҳуқуқи билан уйғун.
БМТ стандартлари
Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг 14-моддасига кўра ҳар бир шахс:
мустақил судда;
холис судда;
очиқ муҳокамада;
далилларга эътироз билдириш имкониятига эга бўлиши лозим. Бу ҳуқуқнинг амалий механизми айнан 26-моддада назарда тутилган.
Амалиётда энг кўп учрайдиган хато
Амалиётда баъзан "Терговда ҳаммаси аниқланган.", "Эксперт хулоса берган.", "Баённомада ёзилган.", "Гувоҳ аввал шундай деган." деган қарашлар учрайди. Аслида эса бу ёндашув 26-модданинг руҳига зид. Чунки қонун "терговчи аниқлади" демайди. "суд бевосита текшириши шарт", дейди. Бу икки тушунча мутлақо бошқа-бошқа.
Судьянинг ички ишончи қандай шаклланади?
ЖПК судьядан ички ишонч талаб қилади. Лекин ички ишонч эҳтимоллардан эмас. Терговчининг фикридан эмас. Прокурорнинг нутқидан эмас. Экспертнинг хулосасидан ҳам эмас.
Ички ишонч:
судда текширилган;
муҳокама қилинган;
тортишув орқали синовдан ўтган;
бевосита қабул қилинган далиллар йиғиндиси асосида шаклланиши лозим. Шундагина суд ҳукми қонуний ва асосли ҳисобланади.
Хулоса шуки, ЖПКнинг 26-моддаси оддий техник процессуал норма эмас. Унинг ортида катта ҳуқуқий фалсафа мужассам.
Ҳеч бир инсон бошқа мансабдор шахснинг ишончи билан эмас, фақат суд шахсан текширган далиллар асосида судланиши керак. Агар суд гувоҳни эшитмаса, экспертни тингламаса, ашёвий далилни кўрмаса, ҳужжатларни муҳокама қилмаса, унда суднинг ички ишончи мустақил шаклланмаган бўлади. Бундай вазиятда эса одил судловнинг энг муҳим кафолатларидан бири заифлашади.
Шу маънода, ЖПКнинг 26-моддаси — бу фақат процессуал қоида эмас. У инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган, айблов устидан суд назоратини таъминлайдиган ва суд мустақиллигини амалда рўёбга чиқарадиган фундаментал ҳуқуқий принципдир.
