Kun.uz’даги мақолани ўқиб ҳам бўлдикки, қўлимизга жиноят ишлари бўйича Мингбулоқ туман судининг раиси Эгамназар Абдуллаев томонидан 2026 йил 6 апрель куни ўқилган айблов ҳукми келиб тушди.
Наманган вилояти, Мингбулоқ тумани. 2025 йил 11 ноябрь. Бу сана 2022 йилда туғилган гўдак Жамшидбек ва унинг оиласи учун вақт тўхтаган кун сифатида тарихга кирди. Тўрт ёшли болакайнинг ҳаёти юқори кучланишли трансформатор пунктининг (ТП) очиқ қолган эшиги ортида кулга айланди. Бола омон қолди, лекин унинг икки қўли — дунёни англаш, онасини қучоқлаш ва келажакни қуриш воситалари — кесиб ташланди.
Ҳукмни ўқиркансиз, электромагнит тўлқинларидан ҳам кучлироқ бир совуқлик баданни титратади: “Икки қўлидан айрилган бола ва икки йиллик ахлоқ тузатиш жазоси”.
Наҳотки, адолат тарозисининг бир палласида инсоннинг бутун умрлик мажруҳлиги, иккинчи палласида эса ойлик иш ҳақидан 20 фоиз чегирма турса?
Квалификация “ўйини”.
Тергов органи уста С.И.нинг ҳаракатларини Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 207-моддаси 2-қисми (мансабга совуққонлик билан қараш) бўйича малакалаган эди. Бу модда оғир оқибатларга сабаб бўлган тизимли камчиликлар ва мансабдор шахснинг ўз вазифасига масъулиятсизлигини назарда тутади. Бироқ суд жараёнида қилмиш ЖКнинг 116-моддаси 1-қисмига (касб юзасидан ўз вазифаларини лозим даражада бажармаслик) қайта квалификация қилинди.
Бу нафақат ҳуқуқий терминларнинг алмашиши, балки жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини кескин пасайтиришдир. 116-модда жиноятни “мансабдор шахснинг бепарволиги” эмас, балки “оддий ишчининг техник хатоси” даражасига тушириб қўйди. Бу билан тизимнинг масъулияти биргина ижрочининг елкасига юкланди.
“Қурбонлик текиси” стратегияси. Кучли ҳуқуқ мактабларида “институционал масъулиятсизлик” тушунчаси ўқитилади. Бунда ташкилот ичидаги тизимли хатоларни яшириш учун энг қуйи бўғиндаги ходим “айбдор” қилиб кўрсатилади. Мингбулоқ воқеаси бунинг классик мисоли.
Институционал ҳаракатсизлик. Электр қурилмаларининг тузилиши қоидалари (ПУЭ) 4.2.39-бандида аниқ белгилаб қўйилган: Аҳоли яшаш пунктларидаги трансформатор пунктлари атрофи камида 1,8–2 метр баландликдаги тўсиқлар билан ўралиши шарт. Судда масъуллар “ўраш шарт эмас эди”, деб кўрсатув беришган. Бу техник стандартни очиқчасига инкор қилишдир.
Фожиадан сўнг трансформаторнинг ўраб қўйилгани эса корхона ўз хатосини амалда тан олганини, лекин буни бола қўлларидан айрилганидан кейин қилганини кўрсатади.
Биз таҳлил қилган техник регламентлар ва ПУЭ нормалари шуни кўрсатадики, ТП — ўта хавфли объект. Унинг эшиги очиқ қолиши - жиноят.
Судда уста И.С. воқеа жойида:
— 1 та эшик очиқ бўлганини;
— қулф ерда ётганини;
— хавфсизлик қоидаларига кўра барча эшиклар махсус қулф билан берк бўлиши шартлигини тан олган.
Энди саволлар туғилади. Трансформаторларни қулфлаш тизими қандай ташкил қилинган? Нега замонавий масофавий назорат тизимлари, сигнализация ёки камида пломбалаш механизми йўқ? Чунки тизим фақат “қоғоздаги хавфсизлик”ка ишонган.
Суд ҳукмида раҳбариятнинг роли “гувоҳ” мақомида қолган. Ваҳоланки, Жиноят кодексининг 207-моддаси айнан назорат функциясини бажармаган раҳбарлар учун яратилган. Уста қулфни ёпмаган бўлса, унинг раҳбари нега буни текширмаган? Ички аудит қаерда бўлган? Техника хавфсизлиги бўлими қаерга қараган?
Боланинг манфаатлари қаерда? Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция боланинг яшаш ва соғлиқ ҳуқуқини олий қадрият сифатида тан олади.
Жамшидбек энди ҳеч қачон:
— дафтарини қўли билан ушлай олмайди;
— онасини бағрига боса олмайди;
— мустақил овқатлана олмайди;
— ўз қўллари билан келажагини қура олмайди.
Бу йўқотишларнинг “компенсацияси” - иш ҳақидан 20 фоизни давлат фойдасига ундиришми? Бу ҳукм нафақат адолатсиз, балки жамият учун хавфли сигналдир. У “давлат объектларида хавфсизликка риоя қилмасангиз ҳам бўлади, максимал жазо ахлоқ тузатиш ишлари”, деган хавфли тушунчани шакллантириши мумкин.
Терговнинг заиф ҳалқалари
Жиноят-процессуал кодексининг 22-моддасига кўра, тергов ва суд ишдаги барча ҳолатларни ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириши шарт. Мазкур ишда эса қуйидагилар эътиборсиз қолган:
— мансабдор шахсларнинг ҳаракатсизлиги;
— юқори кучланишли объектни эксплуатация қилиш учун масъул раҳбарларнинг жавобгарлиги;
— техник стандартларнинг бузилиши;
— ПУЭ 4.2.39-банди талабларига риоя қилинмагани;
— объект нега аҳоли пунктида ўралмаган ҳолда қолгани;
— сабабий боғланиш, яъни фожиага нафақат очиқ эшик, балки ҳимоя тўсиқларининг мавжуд эмаслиги ҳам сабаб бўлгани.
Келажакни ҳимоя қилиш вақти келмадими? Мингбулоқдаги ҳукм фақат бир устанинг тақдири эмас. Бу бизнинг болаларимиз хавфсизлигига бўлган муносабатимиздир. Агар биз бугун жим турсак ва бу ҳукм шу ҳолича қолса, эртага бошқа бир туманда, бошқа бир трансформатор пунктида навбатдаги фожиани кутишга мажбур бўламиз.
Жамшидбекнинг қўлларини қайтара олмаймиз. Лекин адолатни қарор топтириш орқали бошқа минглаб болаларнинг қўлларини асраб қолишимиз мумкин.
